Open Khabar
inside Article Bleow Menu Single Page

व्यावसायिकता केराउ खेती गर्नका लागी सम्पूर्ण जानकारी जान्नुहोस

केराउ कोसेबाली समूहको मुख्य बाली हो । कोसेबाली भित्रै पर्ने अन्य तरकारी बाली मध्ये केराउ महत्वपूर्ण बाली मानिन्छ । केराउ पनि लेग्यूमिनोसी परिवार अन्तर्गत पर्दछ । यसको वैज्ञानिक नाम पिजम सटाईभम हो र अंग्रेजी नाम एभब हो । यसलाई मटर कोसा पनि भनिन्छ । यसको उत्पत्ति ईथियोपियाबाट भएको मानिन्छ । अनुसन्धानबाट पत्ता लागेको छ कि मध्य एसिया, मध्य पूर्व र भू–मध्यसागरका आसपासका क्षेत्रहरुमा केराउलाई शुरु शुरुमा हिउँदे बालीको रुपमा खेती गरिन्थ्यो । त्यसपछि यसको विस्तार यूरोप र अमेरिका तर्फ भएको हो । हरियो केराउ काँचो खान तथा तरकारीमा र सुकेको केराउ दाना पनि अचार र तरकारीमा प्रयाग गर्न सकिने हुनाले केराउ बाली धेरै लोकप्रिय छ र हाल विश्वभरी नै यसको खेती हुने गर्दछ ।
-नेपालमा उत्पादन अवस्था :
केराउको खेती पनि पूर्व मेचि देखि पश्चिम महाकालीसम्म जम्मा ६,३८२ हेक्टरमा खेती भइ ६१,५६२ मे.टन उत्पादन भएको र प्रति हेक्टर ९.६५ औसत उत्पादन भएको तथ्याङ्क छ ।
-पौष्टिक महत्व तथा उपयोग :
केराउ बाली प्रोटिनको मुख्य श्रोत हो । यसका साथै भिटामिन ए, बी र सी , खनिज तत्वहरु र कार्बोहाइडेट पनि प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन् । यसको हरियो, कलिलो कोसा ताजा तरकारीको रुपमा प्रयोग गरिन्छ भने सुकेका दान भिजाएर तरकारी, अचार आदिमा मिसाएर खाईन्छ । हरियो तरकारी बाहेक यसलाई टिनको बट्टामा बन्दगरी बेमौसममा पनि उपभोग गर्न सकिन्छ । केराउको सूप, पोरिज पनि बनाएर तथा ताजा हरियो दाना काच्चै पनि खाईन्छ ।
-जातहरु :
केराउ पूर्णतया स्वयं सेचन क्रिया हुने एकबर्षे बाली हो । यसका झ्याङ्गिने र लहरा जाने दुबै किसिमका जातहरु हुने भएकाले बोटहरु ३० से.मी होचो देखि २ मिटर अग्लो सम्म हुन्छन् । केराउको एउटा दानाको औसत तौल ०.१–०.३६ ग्राम सम्म हुन्छ । नेपालमा खेती गरिने केराउ बालीका मुख्य मुख्य जातहरु निम्नानुसार छन् ।
-सर्लाही आर्केल :
यसको बोट होचो, झ्याङ्ग भएको, पातहरु गाढा हरियो, फूलहरु सेतो र जोडीमा हुन्छन् । बीउ रोपेको ४०–५० दिनमा फूल फूलदछ र ६०–६५ दिनमा कोसा टिप्न तयार हुने अगौटे जात हो । कोसाहरु गाढा हरियो, ७–८ से.मी लामो, केही घुमेको र दुबै छेउ साँगुरो हुन्छ । कोसा भित्र ७–८ वटा सम्म पुष्ट दानाहरु हुन्छन् । सुकेको बीउ हल्का हरियो रंगको चाउरी परेको हुन्छ । हरियो कोसाको उत्पादन ५–७ मे.टनरहेक्टर हुन्छ । वि.सं २०५१ सालमा उन्मोचित भएको खुला सेंचन हुने जात हो । यसलाई तराई र मध्य पहाडका लागि सिफारिश गरिएको छ । यसको पुरानो नाम आर्केल हो ।
-बोनेभिली :
यसका बोटहरु मध्यम झ्याङ्ग हुने, कोसाहरु करिब१० से.मी लामो, हल्का हरियो रङ्गका हुन्छज् । कोसामा ७–८ वटा सम्म पुष्ट दानाहरु हुन्छन्। सुकेको बीउ हल्का हरियो र चाउरी परेको हुन्छ । हरियो कोसाको उत्पादन ५–७ मे।टनरहेक्टर हुन्छ । बीउ रोपेको ५५–६० दिनमा फूल फूलदछ र ८०–८५ दिनमा कोसा टिप्न तयार हुने मध्यम खाले जात हो ।
-न्यू लाईन :
यसको बोट छिटो बढ्ने, मध्यम उचाई भएको , पाता गाढा हरियो, फूलहरु सम्पूर्णजसो जोडीमा हुन्छन् । बीउ रोपेको ६०–६५ दिनमा फूल फूलदछ र ८५–९० दिनमा कोसा टिप्न तयार हुने मध्य–मौसमी देखि पछौटे जात हो । कोसाहरु हरियो, सीधा र ७–७.५ से।मी लामो हुनछन् । कोसामा ६–७ वटा सम्म पुष्ट दानाहरु हुन्छन् । सुकेको बीउ निकै नै हल्का हरियो र चाउरी परेको हुन्छ । हरियो कोसाको उत्पादन ६–८ मे।टनरहेक्टर हु्न्छ । यसलाई तराई र मध्य पहाडका लागि सिफारिश गरिएको छ । वि.सं २०५१ सालमा उन्मोचित भएको खुला सेंचन हुने जात हो । यसको पुरानो नाम न्यू लाईन पर्फेक्सन हो ।
-सिक्किमे :
यसका बोटहरु अग्ला, छिटो बढ्ने, लहराजाने प्रकृतिका पातहरु फराकिलो, हल्का हरियो रङ्गको,फूलहरु सेतो र जोडीमा फुल्ने हुन्छन् । बीउ रोपेको ८०–८५ दिनमा फूल फूलदछ र १०५–११० दिनमा कोसा दिप्न तयार हुने पछौटे जात हो । कोसाहरु केही छोटा, पुष्ट र हल्का हरियो रङ्ग भएका हुन्छन् । कोसामा ६–७ वटा पुष्ट दाना हुन्छन् । सुकेको बीउ घ्यू रङ्गको, कालो थोप्ला भएको पोटिलो र चिल्लो हुन्छ । हरियो कोसाको उत्पादन ८–९मे.टनरहेक्टर हुन्छ । यसलाई तराई, मध्य पहाड र उच्च पहाडका लागि सिफारिश गरिएको छ । वि.सं २०५१ सालमा उन्मोचित भएका खुला सेंचन हुने जात हो । यसको पुरानो नाम सिक्किम स्थानीय हो ।
-आजाद :
यो होचो बोट हुने जात हो । यसको खेती पहाड, बेंसी, तराई सबै तिर गर्न सकिन्छ ।
-हावापानी तथा स्थलको छनौट :
केराउ बालीलाई चिसो हावापानी आवश्यक पर्दछ । करिब १००–१८० सेन्टिग्रेड तापक्रममा यसको राम्रो विकास हुनछ । माटोको न्यूनतम तापक्रम ३.३० सेल्सियस भएमा बीउहरु उम्रन सक्दछन् । यसले तुषारो सहन सकेतापनि फूल र कोसा लाग्ने बेलामा तुषारोले नराम्रो असर पु¥याउँदछ । कोसाको वृद्धि विकास हुने बेलामा तापक्रम बढी भएमा उत्पादनमा धेरै ह्रास आउँछ । आर्केल जातको खेती केही बढी गर्मीमा पनि लगाउन सकिन्छ । बढी वर्षात्ते केराउलाई नोक्सान गर्ने भए पनि सिक्किम जातले सहन सक्छ । यसलाई हिउँदे बालीको रुपमा लिईन्छ तर उच्च पहाडी जिल्लाहरुमा बर्षात्मा पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ । त्यसैले औसत तापक्रम १३०–१८० सेन्टिग्रेड भएको, चिसो र उचाई भएको ठाउँ खेती गर्न उपयुक्त मानिन्छ ।
-माटो:
पानीको राम्रो निकास तथा प्रशस्त प्राङ्गारिक मल भएको दुमट माटो यसको खेती राम्रो हुन्छ । माटाको पि.एच.मान ५.५–६.५ राम्रो मानिन्छ ।
-बाली लगाउने समय :
केराउका विभिन्न जात अनुसार बाली लगाउने समय र बली पाक्ने समयमा फरक पर्दछ । अतः भौगोलिक क्षेत्रानुसार नेपालमा केराउ बाली लगाउने र बाली लिने समय निम्नानुसार छ ।
-विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा केराउ बीउ छर्ने र बाली लिने समय :
जात भौगोलिक क्षेत्र बीउ छर्ने समय बाली लिने समय
आर्केल उच्च पहाड चैत्र–बैशाख आषाढ– भाद्र
आर्केल मध्य पहाड आश्विन–कात्तिक पौष–माघ
आर्केल तराई आश्विन–कात्तिक पौष–माघ
न्यू लाईन, सिक्किमे उच्च पहाड चैत्र–बैशाख आषाढ– कात्तिक
न्यू लाईन, सिक्किमे मध्य पहाड भदौ–आश्विन पौष–फाल्गुण
न्यू लाईन, सिक्किमे बेसी , तराई आश्विन–कात्तिक मंसिर–माघ
मलखादको मात्रा तथा प्रयोग विधि :
केराउलाई धेरै मात्रामा मलखाद चाहिँदैन । राम्रो उत्पादनको लागि साधारणतया एक रोपनी जमिनमा १००० के.जी (२०–२५ डोको ) राम्रोसँग कुहिएको गोठेमल, २ किलो नाईट्रोजन मल, ३ किलो फस्फोरस मल र ५ किलो पोटासियम मल बाली रोप्नु अगावै जग्गा खनजोत गरेकै समयमा प्रयोग गर्न सिफारिश गरिन्छ । यो फस्फोरस र पोटासियम तत्व मन पराउने बाली हो । फस्फोरस तत्वका लागि हाडको धुलो प्रयोग गर्दा राम्रो हुन्छ । केराउ कोसेबाली भएकोले आफ्नै जराका गिखाृहरुमा हुने राईजोबियम ब्याक्टेरियाको सहायताले हावामा भएको नाईट्रोजन माटोमा संकलनगरी प्रयोग गर्दछ । यसकारण यसलाई अन्य बालीहरुमा जस्तो नाईट्रोजन मलले टप–ड्रेसिङ्ग गरि रहनु पर्दैन । बढी नाईट्रोजन दिएमा बोट मात्र झाङ्गिन गई दाना कम लाग्दछ । तसर्थ, माटोको उर्वराशक्ति विचार गरेर मलखाद दिनु राम्रो हुन्छ । माटोमा म्याङ्गनिज तत्वको कमी भएमा केराउका दानाको बीचमा खैरो रङ्गको खाड्लहरु बन्न गई बीउको गुणस्तर बिल्कुलै घट्न जान्छ । यस समस्यालाई सुधार गर्न म्याङ्गनिज सल्फेट धुलो २ के.जी प्रति रोपनीका दरले माटोमा मिसाउनु पर्दछ ।
-जमीनको तयारी:
केराउको जरा माथिल्लो सतहमा बढी फैलिने भएको हुँदा जग्गाको तयारी गर्दा धेरै गहिरो जोताई गर्नु आवश्यक पर्दैन । जग्गा तयार गर्दा ३–४ पटक राम्रोसँग खनजोत गरी डल्ला फोरेर माटो हलुका बनाई सम्याउनु पर्दछ । जग्गामा पानी जम्ने किसिमको भएमा कुलेसो काटी पानी तर्काउने व्यवस्था समेत गरी जमिनको तयारी गर्नु पर्दछ । कोसेबालीले माटोमा नाईट्रोजन जम्मा गर्ने भएकोले खेतबारीमा बर्षमा एकपटक केराउ बाली लगाएमा माटोमा मलिलोपना रहन सक्छ र माटोजन्य रोगको रोकथाम गर्न समेत मद्दत पुग्दछ ।
-बीउ–दर, रोप्ने दूरी तथा रोप्ने तरिका :
केराउको जात अनुसार बीउ–दर फरक पर्दछ । होचो तथा अगौटे (आर्केल)जातका लागि प्रति रोपनी ५–६ के।जी बीउको आवश्यकता पदृछ भने अग्लो र मध्यम अग्लो तथा मध्यम र पछौट (न्यू लाईन, सिक्किमे) जातको लागि प्रति रोपनी ४ के।जी बीउ चाहिन्छ । होचो तथा चाडो हुने आर्केल जातका बीउलाई लाईन देखि लाईनको दुरी ३० से.मी तथा बोट देखि बोटको दूरी १० से.मी कायमगरी रोपिन्छ भने अग्लो र ढिलो हुने सिक्किमे, न्यू लाईन जातका बीउलाई लाईन देखि लाईनको दूरी ४५ से.मी तथा बोट देखि बोटको दुरुी १० से.मी कायम गरी रोप्नु पर्दछ । केराउ बीउ दुई प्रकारले रोप्ने गरिन्छ–सोझै छरेर वा लाईनमा रोपेर । छनुृभन्दा लाईनमा रोप्नु राम्रो हुन्छ जसले गर्दा गोडमेल, सिंचाई आदि कृषि कर्म गर्न तथा तयार भैसकेका कोसाहरु टिप्न सजिलो हुन्छ । बीउ रोप्नु भन्दा पहिला माटोमा चिस्यान कायमगरी बीउ रोप्नु पर्दछ । उपरोक्त दुरी बमोेजिम लाईनमा बीउ रोप्दा ५ से.मी बीउ रोपेर धुलो मल र माटोले पुरी दिनु पर्दछ ।
-गोडमेल, सिंचाई तथा पानीको निकास :
विभिन्न किसिमका झारपातले केराउ बालीसँग प्रतिस्पर्धागरी हानि पु¥याउने भएकोले यस्ता झारपातहरु समयमै हटाउनु पर्दछ । बीउ उम्रेको २० –२५ दिनमा हल्का गोडमेल गरे फाईदाजनक हुन्छ । बाली भित्र पलाएको झारपात नियन्त्रण गर्न २–३ पटक चुच्चेकुटोले हल्कासँग गोडमेलगरी माटो खुकुलो बनाउनु पर्दछ । झारपात हटाउँदा जरालाई नोक्सान नपुर्याइ गोडमेल गर्नु पर्दछ । गोडमेलपछि सिंचाईको व्यवस्था मिलाउनु पर्छ । अरु बालीको तुलनामा केराउ बालीलाई कम सिंचाईको आवश्यकता पर्दछ, तापनि माटोको चिस्यान हेरी बीउ उम्रने, फूल फुल्ने र कोसा लाग्ने समयमा २–३ पटक सिंचाई गरेमा कोसा पोटिलो हुनुका साथै उत्पादन बढी हुन्छ । पानी जम्ने भएमा पानी निकासको राम्रो प्रबन्ध मिलाउनु पर्दछ अन्यथा बोट ओईलाई उत्पादनमा ह्रास आउँछ ।
-थाँक्रा दिने :
केराउ बालीका होचा तथा लहरा जाने दुबै प्रकारका जातहरु छन् । लहरा जाने जातका बोटहरुलाई थाँक्रोको आवश्यकता पर्दछ । अग्ला र मध्यम लहरा जाने जातलाई प्रत्येक बिरुवाको फेद नजिक ३–४ फिटको बाँसको भाटा, रुखको हाँगा वा लठ्ठी गाडेर थाँक्रा दिएमा विरुवाहरु लहराको सहायताले सहारा माथि चढुदछन् र विरुवाले घाम पानी राम्रो पाउनुका साथै कोसाको उत्पादन बढी हुन्छ र माटोबाट आक्रमण गर्ने कीराको प्रकोप पनि कम हुन्छ । यसरी बोटलाई सहारा दिन थाँक्राका लागि प्रयोग गरिने हाँगालाई एभब द्यचगकज पनि भनिन्छ। होचा जातहरुलाई नजिक रोपिने हुँदा एक अर्काको सहारा लिने हुन्छन् र थाक्रोको आवश्यकता पर्दैन ।
-मुख्य मुख्य रोग :
केराउ बालीलाई बढी सेतो धुले ढुसी लाग्दछ भने अन्य रोगमा बोट ओईलिने रोग, सिन्दुरे रोग छन् ।
-सेतो धुले ढुसी रोग :
शुरुमा पातहरुमा केही रङ्ग बदलिएका दागहरु देखिन्छन् । ती दागहरुबाट पाउडरजस्तो सेतो धुलो निस्केर पात, डाँठ र कोसा पुरैलाई ढाक्दछ । रोगलागेका कोसा भण्डारणमा छिटो कुहिन्छ ।
-रोकथाम :
रोगी बोटहरु जलाउने । क्याराथन विषादी २ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा मिसाई १०–१० दिनको फरकमा ३ पटक सम्म छर्ने ।
-फ्यूजारियम ओइलाउने रोग :
यो पनि ढुसीबाट लाग्ने रोग हो । पात पहेंलो भएर बोट ओइलाउन शुरु हुन्छ र पुरै बोट ओइलाएर मर्दछ । फेद चिरेर हेर्दा भित्र रातो खैरो देखिन्छ ।
-रोकथाम :
रोग नलागेको खेतबारीमा केराउ लगाउनु पर्दछ । रोग निरोधक जात बोनेभिल लगाउने ।
-सिन्दुरे रोग :
शुरुमा पातमा सेता फोकाहरु देखिन्छन् र पछि फोकाहरु खैरो रंगको भै फुटेर धूलोले पात भरिन्छ । कोसामा पनि यस्ता फोकाहरु देखिन्छन् । रोग लागेका पातहरु सुकेर बोट चाडैँ मर्छ ।
-रोकथाम :
रोगी बोटहरु जलाई खेतबारी सफा राख्ने । यसको रोकथामका लागि निलोतुथो र चुनाको सम्मिश्रण (१० ग्राम निलोतुथो र १० ग्राम चुना १ लिटर पानीमा घोल्ने) छर्ने ।
-मुख्य मुख्य कीरा :
केराउमा लाग्ने मुख्य कीरा लाही र कोसामा प्वाल पार्ने लार्भे नै हो ।
-लाही :
लाही कीराले यसको वयस्क तथा बच्चा दुबै अवस्थामा केराउको कलिला पात, फूल, डाँठ तथा कोसामा आक्रमणगरी रस चुस्दछन् । यसले विरुवाको रस चुस्नुको साथै रोग फैलाउने को माध्यम बनी बालीलाई ठूलो क्षति पुयाएको हुन्छ ।
-रोेकथाम :
गाईको गहूँत र पानी (१ः४)अनुपातमा मिसाई २–३ दिनको फरकमा पटक पटक छर्ने । प्रकोप बढी भएमा थायोडान विषादी १ मि.ली÷लिटर पानीमा मिसाई छर्ने । केराउमा फूल फूलेको र खानको लागि कोसा टिप्ने समयको बेलामा विषादी छर्नु हुँदैन ।
-कोसामा प्वाल पार्ने गवारो :
यो कीराले लाभ्रे अवस्थामा कोसामा प्वालपारी भित्रपसी दाना खाई नोक्सान पु¥याउँदछ । खोली हेर्दा कोसा भित्र कालो रङ्ग र कीराको विष्टा देखिन्छ ।
-रोकथाम
यसको रोकथामका लागि मेटासिस्टक्स विषादी १ मि.लि प्रति लिटर पानीमा झोल बनाई फूल र कोसाहरुमा मात्र ७–१० लिटर पानीमा झोल बनाई फूल र कोसाहरुमा मात्र ७–१० दिनको फरकमा स्प्रे गर्नु पर्दछ ।
-बाली तयार तथा उत्पादन
कोसा पुष्टिए पछि कलिलो र नरम छँदैमा हरियो कोसा हातले टिप्नु पर्दछ । कोसाहरु ७–१० दिनको फरकमा ४–५ पटक टिप्न सकिन्छ । केराउ कोसा एक रोपनीमा ५००–१००० के.जी सम्म उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
-ग्रेडिङ, प्याकिङ्ग तथा भण्डारण
घरायसी प्रयोजन वा बजारमा तजा पठाउनका लागि केराउको उत्पादन गरिएको हो भने बीउ पूर्ण परिपक्व हुनु भन्दा अगाडि र कोेसामा छँदै हातले टिपेर हरियो कोसालाई सकेसम्म ताजै छँदा उपभोग गर्नु पर्दछ । अलिक टाढाको बजारमा पु¥याउन छ भने एकनासका कोसाहरु छनौटगरी जुट बोरामा प्याकिङ्गगरी ढुवानी गर्नु पर्दछ । भण्डारणको लागि सोझै घाम नपर्ने ओसिलो ठाउँमा राख्नु पर्दछ र नओइलाओस भनि पानी छम्की ५–७ दिन सम्म राख्न सकिन्छ । केराउका हरियो दानालाई कोसाबाट छोडाएर प्रशोधन गरेर बट्टामा संरक्षितगरी राखेर पछि खाद्य प्रयोजनका लागि प्रयोगमा ल्याउन पनि सकिन्छ ।
Before Header
Before Samachar
थप समाचार

कमेन्ट गर्नुहोस

Your email address will not be published.